Kwarts behoort tot de kwartsgroep, een belangrijke, grote groep. Als edelsteen zijn twee leden uit deze groep zeer belangrijk, nl. kwarts zelf en opaal. Met gewone kwarts wordt trigonale kwarts bedoeld, die een rechtsdraaiende en een linksdraaiende variant heeft. Kwarts is een zeer algemeen mineraal. De kristallen zijn vaak langgerekt, en op de vertikaal staande prismavlakken is vaak een horizontale streping zichtbaar. Het mineraal heeft een glasglans en een hardheid van 7. De kleur van kwarts kan variëren. De kwarts die het meeste voorkomt heeft een grijzige kleur. Maar het mineraal kan ook mooie kleuren hebben die het mineraal meteen geliefd maken als edelsteen. Aangezien kwarts een vrij algemeen mineraal is heeft dat tot gevolg dat het mineraal niet zo duur is, het is een relatief goedkope edelsteen. Kwarts kan volkomen kleurloos en doorzichtig zijn. Ook witte, rode, paarse, roze, bruine, gele en grijze kleuren zijn mogelijk. Voor de naamgeving binnen de kwarts groep gebruikt men de kleuren en ook de grootte van de kristallen.

Bergkristal
Bergkristal is kleurloze, heldere, doorschijnende kwarts. Bergkristal vormt vaak mooie kristallen. Kristal betekent oorspronkelijk eigenlijk ijs. De Grieken dachten vroeger dat bergkristal bevroren water was; het was zo diep bevroren dat het niet meer ontdooid kon worden. Ze noemden het "kristallos", ijs. De Romeinen dachten dat bergkristal de dorst kon lessen, vele keizers hadden bekers en sieraden van bergkristal. Ondertussen weet men dat bergkristal niets met ijs te maken heeft maar een kwarts variant is, maar de naam voor het mineraal is gebleven.

Amethist
Amethist is kwarts met een lichte tot donkere paarse kleur. De paarse kleur ontstaat doordat de kwarts vervuild is met een beetje ijzer. Amethist vormt vaak mooie kristallen.

Roze kwarts
De naam zegt het al, dit is een roze variant. De kleur ontstaat door bijmenging van een heel klein beetje titanium. Roze kwarts komt voor als grote kristallen. Algemener zijn echter grofkristallijne massa's waarin de kristalvorm niet aanwezig is.

Rookkwarts
Rookkwarts is een rookgrijze, doorschijnende, kwartsvariant. De grijze kleur ontstaat door bijmenging van kleine hoeveelheden aluminium. Rookkwarts vorm vaak mooie kristallen. Als rookkwarts verhit wordt tot 300-400 °C verliest het zijn kleur en wordt hij helder. Zeer donkere rookkwarts wordt ook wel morion genoemd.

Citrien
Citrien is een citroengele, doorschijnende, kwarts variant. Echte mooie gele kwarts is vrij zeldzaam. Vandaar dat veel citrien die in de handel is niet natuurlijk is ontstaan. Men heeft ontdekt dat de gele kleur ook ontstaat door verhitting van amethist en rookkwarts. Door deze varianten te verhitten tot circa 200 °C verdwijnen de grijze en paarse kleuren en ontstaat een gele kleur.

Aventurijn
Aventurijn is de naam die gegeven wordt aan kwarts waarin heel veel kleine insluitsels van gekleurde mineralen aanwezig zijn. Deze insluitsels veroorzaken een metaalachtige glinstering. Groene aventurijn is kwarts waarin kleine deeltjes van een groene glimmer, fuchsiet, aanwezig zijn. Rode aventurijn is kwarts waarin kleine rode hematietdeeltjes aanwezig zijn. De naam aventurijn is afgeleid van het Italiaanse "avventura" hetgeen "toeval" betekent. In 1700 werd bij toeval een glasvariant gemaakt die door insluitsels een metaalachtige schittering had gekregen. Het mineraal is hiernaar genoemd.

Tijgeroog, valkenoog
Dit zijn benamingen voor kwarts waarin asbestvezels aanwezig zijn. Deze asbestvezels liggen parallel aan elkaar en worden afgewisseld met vezelvormige kwartskristallen. Door weerkaatsing van licht op deze vezelige structuur ontstaat een zijdeachtige glans die zich over het mineraal verplaatst als het mineraal in het licht beweegt. De kleur en de samenstelling van de asbestvezels variëren.

Valkenoog heeft doorgaans een blauwgrijze tot blauwgroene kleur door inschakeling van vezels krokidoliet. Krokidoliet is ook bekend onder de naam "blauwe asbest".
In tijgeroog zijn de krokidolietvezels geoxideerd. De blauwe kleur is hierdoor verdwenen en een bruine kleur, veroorzaakt door ijzerhydroxide, is hiervoor in de plaats gekomen. In tijgeroog zijn veel van de asbestvezels vervangen door kwartsvezels. Aangezien zowel in valkenoog als in tijgeroog de asbestvezels verbonden zijn met kwarts kunnen zij niet als stof vrijkomen. De mineralen kunnen rustig gebruikt worden, zij zijn absoluut niet gevaarlijk voor de gezondheid. Vooral tijgeroog wordt veel verwerkt in sieraden. De vezelachtige structuur en de lichteffecten, die vooral in ronde slijpvormen goed tot hun recht komen, maken het een geliefde edelsteen.

Chalcedoon
De naam chalcedoon is afgeleid van de historische stad Kalchèdon, gelegen aan de monding van de Bosporus, Turkije. De kristallen in chalcedoon zijn zo klein dat je ze zelfs met een microscoop maar met moeite kunt zien. Vaak hebben deze kleine kristalletjes een vezelvorm. Door de vergroeiing van deze kleine kwartskristallen ontstaat een zeer taai, stevig maaksel. Ook in de vuurstenen, die we kennen uit de mergel van Zuid Limburg en uit het grind van de Maas, zit vaak, naast korrelige fijnkristallijne kwarts, chalcedoon.

Chalcedoon kan zeer veel kleuren hebben. Vaak is de kleur grijs of bruin en voor de edelsteenhandel niet zo interessant. De mooi gekleurde chalcedoon wordt echter vaak verwerkt in sieraden. De gewone chalcedoon die als edelsteen verwerkt wordt heeft een lichtblauwe kleur. Vaak zijn kleine laagjes met lichte verschillen in de blauwe kleur, zichtbaar. Rode chalcedoon heeft de naam carneool gekregen. Veel van de carneolen die in de handel zijn is echter chalcedoon die synthetisch gekleurd is met een ijzernitraat. Onyx is de naam voor een afwisseling van lagen zwarte en witte chalcedoon. Sardonyx is een onyx waarin ook dunne rode lagen aanwezig zijn. Chrysopraas is een appelgroene chalcedoonvariant. Deze kleur heeft het mineraal te danken aan een klein beetje nikkeloxide. Heliotroop is een donkergroene chalcedoon met rode vlekjes erin. Ook agaten bestaan doorgaans uit chalcedoon. Het woord agaat wordt gebruikt voor gebande chalcedoon. Deze chalcedoon is laagsgewijs afgezet in holten in vulkanische gesteenten. Vandaar dat agaten vaak rond of ovaalvormig zijn. De verschillende lagen hebben vaak verschillende kleuren. In deze agaten kan de chalcedoon ook afgewisseld worden met lagen waarin grovere kwartskristallen aanwezig zijn. Chalcedoon is vaak een beetje poreus vandaar dat het vrij makkelijk is om chalcedoon synthetisch te kleuren. Ook agaten zijn vaak bijgekleurd. Vaak worden bij de beschrijving van agaat voorvoegsels gebruikt om de agaat te specificeren. Als kleine groene mosachtige structuren aanwezig zijn spreekt men wel van mosagaat. Zo kennen we ook de namen oogagaat, bandagaat, ringenagaat, vestingagaat, etc. In een hydroliet, of wateragaat, is in de kern nog water aanwezig. Veel agaten zijn afkomstig uit het zuiden van Brazilië. Ook in Idar Oberstein, Duitsland, zijn in het verleden veel agaten gevonden.

Jaspis
Vaak wordt jaspis onder de chalcedoon gerekend. Het bestaat ook uit zeer fijnkristallijne kwarts. Vaak zijn de kristallen in jaspis echter niet vezelig maar korrelig, vandaar dat het ook vaak apart genoemd wordt. Door bijvoeging van ijzer kan jaspis mooie groene of rode kleuren krijgen.

Industriële Kwarts
Niet-edelsteen kwaliteit kwarts wordt gebruikt voor de fabricage van glas; het wordt gebruikt in cement, bakstenen en beton. Als abrasiemiddel. In porselein, verf, etc. Vanwege zijn piëzoëlectrische eigenschappen wordt kwarts gebruikt in radio's, horloge's, computers, etc.

Bron: TU Delft